Fyrri hluta ævi minnar var ég látinn hafa áhyggjur af offjölgun mannkyns. Maður sá fyrir sér auðlindir heimsins myndu klárast, matur myndi klárast, mengun myndi aukast og fólk myndi búa eins og sardínur í dós og ná vart andanum. Nú á síðari hlutanum er það fólksfækkunin sem fólk vill að ég hafi áhyggjur af.
Til að vera sanngjarn er hvort tveggja eðlileg spá. Þróun mannfjölda er í eðli sínu ferli sem fylgir veldisvexti. Ef meðalmanneskja eignast alltaf fleiri en eitt barn (eða meðalkona fleiri en tvö) þá mun okkur fjölga út í hið óendanlega. Ef meðalmanneskja eignast færri en eitt barn munum við fyrr eða síðar deyja út. Kerfið er því þannig nánast aldrei “í jafnvægi” á hverju augnabliki fyrir sig. Einfaldur framreikningur á þróun á hverjum tíma leiðir okkur annað hvort að spá um gríðarlega offjölgun en spá um dauða og endalok mannkyns.
Eins og sakir standa er okkur enn að fjölga en það dregur hratt úr þessari fjölgun eftir því sem lífslíkur fólks batna um allan heim. Margar spár benda til að við verðum mest um 10 milljarðar, við munum ná þeim fjölda á næstu 40-60 árum og að okkur muni byrja að fækka eftir það.
Mörg lönd heimsins glíma nú þegar við fólksfækkun en tekst að bæta upp fyrir hana með aðflutningi fólks. Sá möguleiki verður klárlega ekki til staðar þegar litið er á Jörðina í heild sinni. Náttúruleg fólksfækkun á heimsvísu er því eitthvað sem má búast við.
Segjum nú að þróun í frjósemi heimsins verði sú sama og í Suður-Kóreu eða Japan. Þar er frjósemin um og undir 1 barni hverja konu. Með þessu fækkar fólki um 90% á hverjum 6-7 kynslóðum eða 200 árum. Við verðum því orðin milljarður árið 2300, 100 milljónir árið 2500, 10 milljónir árið 2700 og milljón árið 2900.
Hér gerist höfundur auðvitað sekur um það að framreikna bratt. Ekkert er víst að sama þróun og sjá má í dag í auðugustu ríkjum heims haldi áfram næstu aldir. Barneignir geta komist í tísku á ný, en hið öfuga getur líka gerst: að frjósemin lækki enn hraðar.
Mögulega finnst einhverjum þessi framtíðarsýn vera dökk. En ég tak það samt fram: Það er réttast að kalla þetta “bjartsýnu spána” um framtíð mannkyns. Hún gerir nefnilega ekki ráð fyrir hinu versta, að ólíklegir en hugsanlegir risaatburðir (stríð, náttúrúhamfarir, sjúkdómar) bindi enda á tilvist okkar það hratt, að við getum með engu móti brugðist við. Hnattræn fólksfækkun hefur líka sín vandamál, en við munum allavega hafa örlítið meiri tíma til að bregðast við þeim.
Sumir hlutir geta raunar orðið auðveldari með færra fólki. Það verður meira pláss fyrir alla og fleiri auðlindir, endurnýtanlegar eða ekki, á hvern haus. Sumar lausnir í t.d. umhverfismálum sem felast fyrst og fremst í frestun áhrifa verða til dæmis nokkuð gagnlegar ef við vitum að okkur muni fækka í framtíðinni. Ef við getum t.d. fresta ákveðnum útblæstri um 200 ár með einhvers konar bindingu þá er það gagnlegra ef við vitum að mannkynið verður þá 1 milljarður en ekki 100 milljarðar.
Stærsta hættan í heimi fólksfækkunar er þekkingartap. Í heimi sem vex ekki verður hvatinn til nýsköpunar minni. Og í heimi þar sem mannkynið telur milljón manns er útilokað að þekking verði til staðar til að viðhalda þekkingu á því hvernig framleiða eigi lyf, síma, tölvur og bíla. Sagan geymir ótal dæmi um samfélög þar sem fólk nemur land á afskekktum eyjum, en þekkingin til að smíða báta hverfur með fámenninu og samfélögin einangrast. Dæmi um þetta eru Tasmanía og hugsanlega byggð norrænna manna á Grænlandi. Það gæti verið að verið að þetta yrðu okkar örlög, nema á stærri skala.
Að lokum, nokkrir punktar til umhugsunar fyrir næstu 1000 ár:
1) Við þurfum að sneiða fram hjá ógnum sem fela í sér hættu fyrir mannkynið til skamms tíma.
2) Ef það tekst, munum við horfa fram á fólksfækkun, það má reyna að hægja á henni en ólíklegt að við snúum henni við.
3) Við þurfum að passa upp á að mannkynið viðhaldi nauðsynlegri tækni þekkingu eftir því sem okkur fækkar.
- Milljón manns á jörðinni árið 2900 - 29. janúar 2026
- Engar járnbrautir á Íslandi – vegna vanfjárfestinga á 19. öld - 16. september 2025
- Taívan má ráða sér sjálft - 15. ágúst 2022
